- Szacujemy, że między 9 a 10 proc. ogółu osób zatrudnionych wykonuje pracę w szarej strefie. Dla 91,6 proc. tych osób praca nierejestrowana jest ich głównym zajęciem - powiedział w poniedziałek Mateusz Walewski, specjalista z Centrum Analiz Społeczno-Ekonomicznych (CASE) na konferencji zorganizowanej przez MPiPS. Badania nad przyczynami i skalą pracy nierejestrowanej zostały przeprowadzone w okresie od lutego do listopada 2007 r. przez Instytut Pracy i Spraw Socjalnych, Centrum Badania Opinii Społecznej oraz Centrum Analiz Społeczno-Ekonomicznych i Millward- Brown SMG/KRC na zlecenie MPiPS. 10% zatrudnionych Polaków to blisko 1 mln 300 tys. osób. Główne sektory pracy nierejestrowanej to z jednej strony pomoc w gospodarstwach domowych (opieka nad dziećmi i osobami starszymi, sprzątanie, korepetycje itp.), z drugiej - rolnictwo (przede wszystkim sezonowe prace pomocnicze), budownictwo i usługi.
Co pomoże ograniczyć szarą strefę?
- Praca nierejestrowana to straty dla budżetu państwa i zwiększone koszty dla pracujących legalnie. Choć szarej strefy nie udało się zlikwidować w żadnym kraju, trzeba próbować ją ograniczać - przekonywała wiceminister pracy Czesława Ostrowska. Z badania wynika, że ograniczeniu szarej strefy będzie sprzyjać wdrożenie kompleksowych rozwiązań, które obejmą między innymi: zachęty finansowe, usprawnienia organizacyjno-administracyjne, uelastycznienie stosunków pracy, indywidualną pomoc pracownikom nierejestrowanym w podejmowaniu pracy rejestrowanej oraz kampanie informacyjno-edukacyjne, a w dalszej kolejności: wzmocnienie systemu kontroli oraz zaostrzenie sankcji wobec pracodawców zatrudniających pracowników nierejestrowanych. Analitycy rekomendują podjęcie działań przede wszystkim w takich obszarach, jak system ubezpieczeń społecznych i system podatkowy. - Wdrażany system zachęt finansowych powinien objąć przede wszystkim wprowadzenie w systemie ubezpieczeń społecznych kwoty wolnej od składki na ubezpieczenie społeczne, z wyjątkiem składki emerytalnej, w wysokości ponad 5 tys. złotych rocznie. Ważną zachętą finansową mogłoby być skrócenie do 7 dni okresu wypłaty przez pracodawców wynagrodzenia za okres zwolnienia chorobowego" - napisano w raporcie.
- W tej chwili są w Polsce legalne miejsca pracy, wprowadzamy narzędzia, które będą ułatwiały elastyczne zatrudnienie, umożliwiamy bezrobotnym przekwalifikowanie się i dokształcanie. Istnieje cały system narzędzi w ustawie o promocji zatrudnienia i instytucjach rynku pracy, które mają pomagać ludziom w znalezieniu pracy - mówiła Ostrowska. Zwróciła uwagę, że resort wprowadza kolejne ułatwienia, mające zwiększać legalne zatrudnienie. "Na etapie konsultacji społecznych jest projekt ustawy, w myśl którego całość kosztów legalnego zatrudnienia opiekunek do dzieci czy osób starszych będzie można odpisać od dochodu przed opodatkowaniem. To element przepisów mających na celu aktywizację zawodową młodych rodziców i ułatwienie łączenia obowiązków rodzinnych i zawodowych. Staramy się też zachęcać do pracy osoby niepełnosprawne. Do Rady Ministrów skierowaliśmy już projekt ustawy, która pozwala na zachowanie renty, niezależnie od tego, ile się zarabia - poinformowała.
Zmiany w systemie podatkowym i emerytalnym
Zdaniem badaczy, konieczna jest również weryfikacja dotychczasowych przepisów, określających minimalną podstawę wymiaru składki na ubezpieczenie społeczne (60 proc. przeciętnego wynagrodzenia) i na ubezpieczenie zdrowotne (75 proc. przeciętnego wynagrodzenia) osób prowadzących działalność gospodarczą i zróżnicowanie tych podstaw zależnie od osiąganych dochodów. Mobilizacja osób ubezpieczonych w KRUS i pracujących w szarej strefie powinna dokonać się poprzez reformę systemu ubezpieczeń społecznych rolników: - Należałoby zreformować system ubezpieczeń społecznych rolników, wprowadzając m.in. zasadę pro rata w systemie emerytalnym tej grupy ubezpieczonych, co w praktyce oznaczać będzie, że składki emerytalne płacone do FUS rozliczone zostaną odrębnie, a część emerytury wyliczona na ich podstawie będzie sumowana z częścią wypracowaną w systemie KRUS oraz wyliczanie emerytury wypłacanej z KRUS na podstawie sumy wpłaconych składek rejestrowanych jako hipotetyczny kapitał - napisali analitycy.
Zmiany w systemie podatkowym powinny m.in. umożliwiać osobom fizycznym odliczenie od podatku kosztów zatrudnienia pracownika. - Osobom płacącym podatek dochodowy od osób fizycznych należy umożliwić odliczanie od podstawy opodatkowania kosztów zatrudnienia pracowników w gospodarstwach domowych (wynagrodzenie i składki na ubezpieczenie społeczne) - napisano w raporcie. - W przypadku wprowadzenia w systemie ubezpieczeń społecznych kwoty wolnej od składki na ubezpieczenie społeczne, kwota wolna od podatku dochodowego od osób fizycznych powinna być z nią zrównana, co w praktyce oznacza konieczność jej podwyższenia. Dalsze rekomendacje dotyczą m.in. konieczności monitorowania sytuacji na rynku pracy oraz skoordynowania działań poszczególnych instytucji publicznych.
Minister Michał Boni, szef zespołu doradców strategicznych premiera, podkreślił, że szarą strefę można ograniczyć, proponując jak najprostsze rozwiązania, jednak takie, które zadowoliłyby i pracodawców i pracowników. "Trzeba znaleźć złoty środek, by zlikwidować ograniczenia administracyjne i organizacyjne, ale bliskie akceptacji pracowników" - przekonywał Boni. Jego zdaniem MPiPS powinno dokładnie przeanalizować raport oraz zawarte w nim rekomendacje i zastanowić się, które można wprowadzić w życie. - Trwają prace nad nowelizacją ustawy o promocji zatrudnienia. Gdyby część z tych rozwiązań się w niej znalazło, mogłyby zacząć obowiązywać już od przyszłego roku - mówił Boni. Według Krzysztofa Patera z IPiSS działania, które należy podjąć, by ograniczyć szarą strefę, powinny przebiegać dwutorowo. Najpierw trzeba przeprowadzić szereg działań o charakterze organizacyjnym i edukacyjnym, a potem - wprowadzać sankcje dla pracodawców zatrudniających "na czarno".
W pierwszej kolejności powinny pojawić się zachęty finansowe, usprawnienia administracyjno-organizacyjne i kampania informacyjna, wyjaśniająca dlaczego praca nierejestrowana jest niekorzystna dla pracownika. Drugim etapem powinny być sankcje, szczególnie dla recydywistów, ale z wyłączeniem gospodarstw domowych, bo te można tylko zachęcać do legalnego zatrudniania. Dla firm, oprócz kar finansowych, można wprowadzić pozbawianie przywilejów dla danej branży, np. zabranie koncesji na alkohol dla gastronomii albo możliwości o ubiegania się w zamówienia publiczne dla branży budowlanej - mówił Pater. Podkreślił, że wszystkie te rozwiązania muszą być uzgodnione z partnerami społecznymi w Komisji Trójstronnej.
