Do roku 2003 regulacje prawne w zakresie wolontariatu w Polsce praktycznie nie istniały. Po wejściu w życie w czerwcu 2003 r. Ustawy o działalności pożytku publicznego i o wolontariacie kwestie te zostały w sposób rozsądny zdefiniowane i opisane. Dzięki ustawie uporządkowano podstawowe kwestie, które określają, kto i gdzie może być wolontariuszem, obowiązki względem wolontariusza oraz jego prawa. Spora część osób na co dzień współpracująca z wolontariuszami zadaje sobie pytanie: czy prawo regulujące działalność wolontariuszy jest potrzebne, czy nie zabije ono spontaniczności, swoistego romantyzmu w działaniach wolontariuszy. Naszym zdaniem nie. Krótki i zwięzły rozdział III "ustawy o wolontariacie" w sposób precyzyjny i ze swoistym wyczuciem reguluje te kwestie. W kilku artykułach określa podstawowe obowiązki względem ochotników, definiuje osobę wolontariusza, precyzuje obszary, w których mogą być angażowani, jednym słowem - porządkuje wolontariat, który przybiera w Polsce coraz popularniejszą formę aktywności obywatelskiej. Jakich zatem uprawnień nabyli wolontariusze po uchwaleniu ustawy?
Ubezpieczenia wolontariuszyZ chwilą wejścia w życie Ustawy o działalności pożytku publicznego i o wolontariacie, na korzystających ze świadczeń wolontariuszy nałożony został obowiązek zapewnienia im stosownego
ubezpieczenia. Ustawa wskazuje na obowiązek zapewnienia ochotnikowi polisy ubezpieczeniowej od następstw nieszczęśliwych wypadków oraz określa zasady, według których można (uwaga: ale nie ma obowiązku!) opłacać składki na ubezpieczenie zdrowotne. Jakkolwiek w Ustawie nie ma mowy nic na temat ubezpieczenia odpowiedzialności cywilnej warto zastanowić się nad wykupieniem takiej polisy. Dzięki niej organizacja chroniona będzie od odpowiedzialności finansowej w sytuacji, kiedy jej wolontariusz spowoduje szkodę (zniszczy mienie, pod jego opieką podopieczny dozna uszczerbku na zdrowiu itp.).
Ubezpieczenie następstw nieszczęśliwych wypadków (NNW)Ubezpieczenie od następstw nieszczęśliwych wypadków wolontariuszy organizacja obowiązana jest pokrywać w sytuacji, kiedy umowa (porozumienie) z wolontariuszem zawarta została na czas krótszy niż 30 dni. W takim wypadku organizacja musi wykupić dla swoich wolontariuszy ubezpieczenie NNW w wybranej firmie komercyjnej. Jeżeli zaś porozumienie z wolontariuszem zawarte jest na czas przekraczający 30 dni, to wolontariusz objęty zostaje ubezpieczeniem z tytułu nieszczęśliwych wypadków na mocy znowelizowanej "Ustawy o zaopatrzeniu z tytułu wypadków i chorób zawodowych nabytych w szczególnych okolicznościach". Nowelizacja tej ustawy sprawiła, że ubezpieczenie w zakresie NNW w tej sytuacji gwarantuje państwo poprzez swoje wyspecjalizowane organy, czyli Zakład Ubezpieczeń Społecznych (ZUS).
Co w razie wypadku?W myśl zapisów ustawy, wolontariusz musi być objęty ubezpieczeniem od następstw nieszczęśliwych wypadków bez względu na charakter i miejsce wykonywanych świadczeń. Wolontariuszowi, który wykonuje świadczenia przez okres dłuższy niż 30 dni przysługuje zaopatrzenie z tytułu wypadku przy wykonywaniu świadczeń na podstawie art. 2 ust. 12 ustawy z dnia 27 września 2002 r. o zaopatrzeniu z tytułu wypadków lub chorób zawodowych powstałych w szczególnych okolicznościach. Oznacza to, że po 30 dniu współpracy z wolontariuszem "opiekę" nad nim w zakresie ochrony ubezpieczeniowej od nieszczęśliwych wypadków sprawuje państwo (za pośrednictwem ZUSu). Na jakiej zaś podstawie ZUS wie, że w sytuacji wypadku obowiązany jest do określonych świadczeń w stosunku do wolontariusza? Otóż w sytuacji, kiedy wolontariusz ulegnie wypadkowi, korzystający obowiązany jest: wypełnić kartę wypadkową, udać się do lekarza celem określenia zakresu uszkodzenia ciała wolontariusza i otrzymania zaświadczenia lekarskiego, przygotować kopię porozumienia o współpracy, które zawarte zostało z wolontariuszem. Po skompletowaniu tych dokumentów, należy je przesłać do właściwego dla siedziby swojej organizacji oddziału ZUS. Na tej podstawie rozpoczyna on procedurę odszkodowawczą. Procedura ta potwierdza to, że nie ma obowiązku wcześniejszego zgłaszania do ZUS faktu rozpoczęcia współpracy z wolontariuszem, a tym samym zgłaszania go do ubezpieczenia. Zgłoszenie to ma miejsce dopiero po wystąpieniu wypadku według zasad opisanych powyżej. Bardzo ważnym elementem tej procedury jest, oczywiście po zaistniałym wypadku, wizyta u lekarza, który wyda stosowne zaświadczenie, że wolontariusz uległ wypadkowi i w jakim zakresie. Taka jest procedura w sytuacji kiedy współpraca z wolontariuszem trwa dłużej niż 30 dni i przysługuje mu z tego tytułu zaopatrzenie wypadkowe z budżetu państwa (w praktyce sprawę rozpatruje i wypłaca odszkodowanie ZUS). W sytuacji, kiedy współpraca z ochotnikiem trwa krócej niż 30 dni, pamiętamy, że mamy obowiązek wykupić mu polisę ubezpieczenia NNW w wybranym towarzystwie ubezpieczeniowym. Procedury postępowania i ubiegania się o odszkodowanie w przypadku wypadku określają warunki zawarte w danej polisie.
Ubezpieczenie zdrowotneUstawa stwarza możliwość opłacania wolontariuszowi składki ubezpieczenia zdrowotnego w ramach ubezpieczenia w Narodowym Funduszu Zdrowia. Jest to zapis, który ze względów finansowych budzi wiele obaw i sprawia, że organizacje pozarządowe i placówki publiczne poddają pod wątpliwość sens współpracy z wolontariuszami. Bardzo często korzystający, po pobieżnym przeczytaniu ustawy, gotowi są zrezygnować ze współpracy z ochotnikami w obawie przed obowiązkiem opłacania składek na ubezpieczenie zdrowotne wolontariusza. Nic bardziej mylnego. Ustawa daje taką możliwość, lecz nie obliguje do tego. Istotne jest ponadto to, że z takiej możliwości można skorzystać w stosunku do wolontariusza, który nie ma prawa do ubezpieczenia zdrowotnego z innego tytułu. Określają to szczegółowo przepisy wprowadzające ustawę, w tym przypadku znowelizowana ustawa o ubezpieczeniu w Narodowym Funduszu Zdrowia. W praktyce większość osób podejmujących się wolontariatu ma takie składki odprowadzane lub zapewnione np. studenci, uczniowie, emeryci, osoby związane stosunkiem pracy, renciści. Jeśli korzystający zdecyduje się opłacać składkę ubezpieczenia zdrowotnego, to jej wysokość wynosi 8,5% minimalnego wynagrodzenia (ok. 85 zl).
Ubezpieczenie OC - odpowiedzialności cywilnejJakkolwiek przepisy ustawy nie nakazują ubezpieczania wolontariuszy w zakresie odpowiedzialności cywilnej, to warto nad wykupieniem takiej polisy się zastanowić. Polisa OC chroni, bowiem korzystającego przed roszczeniami osób lub placówek na rzecz, których świadczył pomoc wolontariusz. Jeśli np. wolontariusz wyrządzi szkodę: zniszczy komputer, wybije szybę, pod jego opieką dziecko spadnie z huśtawki, organizacja korzystająca z jego pomocy jest chroniona polisą OC i wszelkie roszczenia finansowe kierowane są do towarzystwa ubezpieczeniowego, które tę polisę wystawiło.
Porozumienie z wolontariuszem - "gentelman agreement" czy umowa na papierze?Obowiązujące przepisy ustawy, wymagają od korzystających ze świadczeń wolontariusza, aby zawarli z nim porozumienie o współpracy w zakresie powierzonych mu zadań. W sytuacji, kiedy okres współpracy wolontariusza z placówką jest dłuższy niż 30 dni, porozumienie takie musimy sformułować i zawrzeć na piśmie. Jeżeli okres współpracy jest krótszy niż 30 dni i dotyczy np. organizacji festynu z okazji dnia dziecka, zbiórki żywności, zabawy choinkowej dla dzieci - porozumienie takie może mieć formę ustną. Warto również pamiętać, że jeżeli wolontariusz wyrazi życzenie, aby zawrzeć z nim porozumienie na piśmie, pomimo krótszego czasu pracy niż 30 dni, to mamy obowiązek, aby takie porozumienie z wolontariuszem podpisać. Pamiętajmy - zawierając porozumienie z wolontariuszem nie podpisujemy z nim umowy o pracę. Porozumienie o współpracy jest umową cywilną i określa sposób oraz warunki jego realizacji. Porozumienie powinno zawierać następujące elementy:
zakres, sposób i czas wykonywania świadczeń wskazanie możliwości rozwiązania porozumienia jeżeli jest to niezbędne (wynika z innych przepisów lub specyfiki świadczeń), określenie konieczności wykonywania świadczeń osobiście Szczególny charakter każdej organizacji i placówki korzystającej z pomocy ochotników, wymagać będzie dostosowania treści porozumienia do tych właśnie specyficznych warunków.
Przygotowanie wolontariusza do pracySporo nieporozumień wywołuje zapis ustawy, w którym określony jest obowiązek korzystającego, który musi poinformować wolontariusza o bezpiecznych i higienicznych warunkach wykonywania świadczeń. Często na myśl przychodzi szkolenie BHP, które przechodzą pracownicy i obawa, że taki sam obowiązek mamy względem ochotnika. Powoduje to, że placówki powątpiewają w sens współpracy z wolontariuszem, ponieważ znów przed oczami staje im kolejny wydatek, który muszą ponieść, aby przygotować ochotnika do pracy. I tu po raz kolejny warto przypomnieć, że wolontariusz nie jest pracownikiem i nie obowiązują go przepisy, jakie stosowane są do osób związanych stosunkiem pracy. Tak jest i w tym przypadku. Nie musimy zagwarantować wolontariuszowi
szkolenia BHP. Powinniśmy natomiast poinformować go o bezpiecznych i higienicznych warunkach wykonywania świadczeń. Co to znaczy w praktyce i jak rozumieć sformułowanie: "poinformować"? Otóż w praktyce poinformować o tym może osoba, która przeszła takie szkolenie (pracownik) lub osoba kierująca placówką lub organizacją. Osoby te z racji pełnionych funkcji musiały stosowne szkolenia BHP odbyć i uzyskać odpowiednie zaświadczenia. Obowiązek informowania o bezpiecznych i higienicznych warunkach wykonywania świadczeń, był w różny sposób interpretowany przez Państwową Inspekcję Pracy (PIP), która stała na stanowisku, że wolontariuszowi należy zapewnić klasyczne szkolenie z zakresu BHP. Na tym tle dochodziło do wielu nieporozumień między korzystającymi z pomocy wolontariuszy, a kontrolującymi ich działalność inspektorami PIP. Ostatecznie stanowisko PIP zostało wyrażone w dokumencie przygotowanym przez Radę Ochrony Pracy przy Sejmie RP i potwierdza jednoznacznie, że korzystający ma obowiązek w jakiejkolwiek zrozumiałej formie poinformować wolontariusza o bezpiecznych i higienicznych warunkach wykonywania świadczeń, a nie ma obowiązku organizować w tym celu klasycznego szkolenia BHP. Z oczywistych względów finansowych, organizacji i placówek angażujących wolontariuszy, nie stać na ponoszenie takich kosztów. Sposób i forma przekazania tych informacji nie jest określona żadnymi przepisami. W praktyce może to być rozmowa z wolontariuszem, spotkanie z grupą wolontariuszy rozpoczynających pracę w organizacji, można wykorzystać pokaz slajdów, wręczyć ulotki opisujące te zasady w danej placówce. Warto zadbać, aby w porozumieniu o współpracy, które podpisujemy z wolontariuszem, znalazł się zapis potwierdzający ten fakt. Oczywiste jest, że poza poinformowaniem wolontariusza o tych warunkach, mamy też obowiązek je zapewnić.
